گاوها چه می خورند؟ (قسمت اول : سیلاژ)

12 آذر 1394, ارسال شده توسط: Ehsanmerat

گاوها چه می خورند؟ این سوالی است که شاید بارها از شما پرسیده اند و یا در قالب یک دامپزشک به آن اندیشیده اید.طبیعی است که باور عموم مردم از غذای گاوها با عنوان کلی علف با شخص شما به عنوان یک دامپزشک متفاوت خواهد بود.در سری مطالبی به طور دقیق به تشریح و معرفی تغذیه گاوها در گاوداری های صنعتی پرداخته ایم. وت پارس شما را به ادامه مطلب دعوت می کند.

گاوها چه می خورند؟ (قسمت اول : سیلاژ)

اولین بار که خواهر زاده کوچکم را به گاوداری بردم ، از دیدن گاوها و گوساله ها هیجان زده شده بود.اگرچه از جثه گاوها می ترسید اما به راحتی می توانست با گوساله های شیرخوار بازی کند. ظاهرا گوساله ها هم نسبت به بازی با او بی میل نبودند و این طور به نظر می رسید که اتفاق خوشایندی در روزمرگی حضور ما آدم بزرگ ها در زندگی شان رخ داده است. طولی نکشید که صدای خنده خواهر زاده ام و مامای گوساله سالن را پر کرد. این شور و هیجان نه تنها من و کارگران را مبهوت و سرگرم کرده بود ، بلکه دیگر خبری از ماما های عصرانه گاوها هم نبود. شاید گاوها هم مثل ما به یاد دوران کودکی شان افتاده بودند و در عوالم خودشان سیر می کردند. درست نمی دانم چه بود اما هر چه بود گویی زمان متوقف شده بود.

همه چیز به خوبی پیش می رفت تا اینکه تکان ها و فریادهای دایی ، دایی خواهر زاده ام من را یکباره از دو دهه قبل به زمان حال کشید... دایی؛ دایی؛ گاوها چه می خورند؟

برای من که سالها به عنوان مدیر گاوداری کار کرده و چند واحدی هم به عنوان اصول تغذیه دام در رشته دامپزشکی پاس کرده بودم، سوال آسانی بود اما اینکه این همه مطالب علمی را چگونه برای یک کودک 5 ساله توضیح دهم ، چالش عظیمی به نظر می رسید. خیلی فکر کردم که از کجا شروع کنم و چه آیتم هایی را بگویم اما هر چه بیشتر فکر می کردم، کمتر به نتیجه می رسیدم. هر چه زمان می گذشت، هم ذهن من بیشتر خسته می شد و هم خواهر زاده ام از انتظار کشیدن برای پاسخ. به این نتیجه رسیدم که ساده ترین جمله را بگویم؛ پس گفتم ، دایی جون گاوها و گوساله ها علف می خورند. در این حین دسته ای یونجه از پرس بیرون کشیدم و بهش دادم تا به گوساله ها بدهد. وقتی گوساله ها چند تار یوتجه را خوردند، مطمئن شدم که جوابم هم او را قانع کرده و باعث خوشحالی بیشترش شده است.

... بعد از اون روز تا مدت ها فکر می کردم گاوها چه می خورند. پس با وت پارس همراه باشید تا در مجموعه ای چهار قسمتی به بررسی مواد غذایی مورد استفاده گاوهای صنعتی بپردازیم.

   

 

 

  قسمت اول : سیلاژ

 

سیلاژ چیست؟سیلاژ

مهمترين هدف ايجاد سيلاژ، نگهداري از مواد در پروسه زماني طولاني ‌تر، بدون ايجاد فساد است. در تعريف ساده ‌تر مي‌توان گفت مواد سيلويي، موادي هستند كه از تخمير كنترل شده محصولات مرطوب توليد مي‌شوند. عمل تخمير در سيلاژ، با فراهم كردن شرايط بي ‌هوازي، جلوگيري از عمل تنفس سلول ‌هاي گياهي و ترغيب توده مواد به توليد اسيد لاكتيك، انجام مي‌شود. پروسه سيلاژ تقريباً از دهه 1970 ميلادي در اروپاي غربي به صورت افزاينده ‌اي آغاز شد و به سرعت در سراسر جهان گسترش يافت. از اواخر دهة 60 خورشيدي هم سيلاژ در ايران شروع شد و متداول گرديد. سيلاژها انواع مختلفي دارند، اما به صورت كلي در انواع مختلف سيلاژ ها، اسيد لاكتيك، عالی ترین ترکیبی است كه هدف توليد آن است بنابراين براي داشتن سيلويي خوب بايد تمام اعمال در جهت توليد اسيد لاكتيك و كاهش توليد مواد جانبي ديگر از قبيل اسيد بوتيريك انجام مي‌گيرد.
 



بخش اول : شناخت انواع سيلاژ قابل استفاده در تغذيه دام در دامداري های صنعتي
سيلاژ ذرت
در ميان انواع سيلاژهای رایج در جهان، بيشترین و مهم‌ ترین سیلاژ مصرفی، سيلاژ ذرت است كه در بين دام‌ داران با نام شاه ‌سيلاژها از آن ياد مي‌شود و در رأس بهترين انواع سيلاژها قرار دارد. اما بايد توجه كرد، سیلاژعمده ‌ترين معضل اين نوع سيلاژ، پايين بودن مقدار مواد معدني ضروري از جمله فسفر و كلسيم است كه کمبود این مواد بايد به کنسانتره جیره اضافه گردد. ضعف دیگر این نوع سیلاژ، كمبود پروتئین و مواد ازته مورد نياز دام است كه باید به كمك مكمل ‌ها، جبران مي‌گردد. از پركاربردترين مواد مورد استفاده در سيلاژ ذرت با هدف جبران كمبود پروتئین و مواد ازته، اوره است كه مقدار مصرف آن 5/3 كيلوگرم به ازاي هر تن سيلاژ می باشد.
طبق تحقيقات صورت گرفته، گاوها سيلاژ ذرت را در مقايسه با گوسفندان بهتر و با راندمان بيشتري هضم مي‌كنند. البته بايد اضافه كرد عملكرد گاوهاي در حال رشدي كه از سيلاژي با ابعاد كوچك تغذيه مي‌كنند، در مقايسه با آن ‌دسته كه از سيلاژهايي با قطعات بزرگ ‌تر استفاده کرده اند، بهتر است.
گياه ذرت 3 ويژگي مهم دارد كه باعث مي‌شود گياهي مطلوب براي سيلو كردن باشد:
1. داشتن ماده خشك بالاتر نسبت به ساير گياهان
2. داشتن خاصيت بافري پايين
3. وجود حجم مناسب كربوهيدرات محلول در آب براي تخميري رضايت‌بخش و توليد اسيد لاكتيك كافي

سيلاژ جو
از اين نوع سيلاژ بيشتر در مناطق شمالي اروپا استفاده می شود كه شرايط اقليمي و آب و هوايي براي كشت ذرت در آنجا مساعد نيست. مقدار كربوهيدرات ‌هاي محلول در آب موجود در جو، بيشتر از ذرت است و اين ميزان در مرحله رشد، نزديك به حداكثر است. در پروسه سیلاژ جو، زمان برداشت امري بسيار مهم بوده و بايد اين دانه بين مرحله شيري شدن تا خميري شدن برداشت شود و بهتر است كه در سيلوهاي قائم ذخيره گردد.
از نظر ارزش غذايي تشابه عمده ‌اي ميان سيلاژ ذرت و سيلاژ جو وجود دارد، مهم ترین وجه اشتراک دو سیلاژ، پایین بودن مقدار پروتئین خام در هر دو است، كه در سیلاژ جو هم مانند سیلاژ ذرت مي ‌توان اين مشكل را با افزودن مکمل اوره، حل نمود. در پايان بايد اضافه كرد كه اين نوع سيلاژ در ايران چندان مرسوم نبوده و بيشتر گرايش دامداران در كشور ما، استفاده از سيلاژ ذرت است.
 

سيلاژ سورگوم
اين نوع سيلاژ به ويژه در سال ‌هاي اخير در آمريكا مورد توجه قرار گرفته است. از مهم‌ترين دلايل محبوبيت اين گياه، مقاومت آن به خشكسالي در مناطق کویری قاره پهناور آمریکاست. مقدار ماده خشك اين گياه هم مانند بقيه گیاهان در پروسه تولید سیلاژ اهميت خاصي دارد و با افزايش سن گياه، افزايش مي‌يابد. در گیاه سورگوم رابطه معکوسی بین پروتئین خام و ماده خشك وجود دارد، به صورتی که با افزايش بلوغ گياه، مقدار پروتئین خام گياه كاهش مي‌يابد در حالی که ماده خشک افزایش چشمگیری می یابد. مرحله مناسب براي برداشت سورگوم و ایجاد سیلاژ، زمان شروع مرحله گل‌ دهي است. مرحله برداشت با شيري شدن دانه بايد به پايان برسد. قابليت هضم سيلاژ سورگوم در بهترين حالت، %85-80 مقدار ذكر شده براي سيلاژ ذرت است.
 

سيلاژ گندم
اين سيلاژ از گياه كامل گندم به دست مي ‌آيد و براي تهيه آن، مي‌توان از انواع گندم زمستانه يا پاييزه استفاده كرد. رنج رطوبت ايده ‌آل برای برداشت گندم بين %35 تا %50 درصد است، اگر ماده خشك بيشتر باشد، مي‌توان از اوره براي بهبود پروسه تخمير استفاده نمود. ارزش غذايي اين خوراك، به خوبي سيلاژ ذرت نيست ولي بسيار به آن نزديك است.
 

سيلاژ يونجه
يونجه در مقايسه با بيشتر گياهان خانواده گرانيسه، مناسب سيلو كردن نيست، زيرا تخمير غالب در اين نوع سيلاژ، از نوع كلستريديومي بوده كه در نهايت، سيلویی از نوع بوتيريكي توليد خواهد کرد. يونجه قابليت بافرينگ بالايي دارد که آن براي سيلو كردن گزینه نامناسبي می سازد. در ضمن باید توجه کرد يونجه و ديگر گياهان خانواده گرانيسه داراي سطح كمي از كربوهيدرات‌ هاي محلول در آب هستند که اين نکته نیز، آیتم غيرمطلوبي جهت فرآيند سيلاژ به حساب می آید. براي تهيه اين نوع سيلاژ، بايد ماده خشك يونجه برداشت شده به %30-20 برسد.
 

 

 بخش دوم : فرآيند سيلو كردن
همان‌طور كه اشاره شد، سيلو كردن فرآيندی است كه بر روي علوفه انجام مي‌شود و باعث نگهداري آن در دراز مدت می شود و آن را از فساد مصون نگه مي‌دارد. در اين فرآيند، با تولید اسیدهای لازم در ماده سیلو شده، شرايط مناسبی براي ميكروارگانيسم‌ هاي دستگاه هضم فراهم مي‌آيد.
به منظور سيلو كردن علوفه بايد به چند نكته اشاره كرد:
1. باید از علوفه ‌اي استفاده شود كه مرطوب نباشد و يا اين كه پس از چيدن علوفه، به سرعت پژمرده شود تا سيلاژ حاصل، داراي آب زيادي نباشد.
2. از علوفه ‌اي بايد استفاده شود كه داراي سطح زيادي از قندهاي قابل تخمير باشد.
3. از علوفه ‌اي استفاده شود كه قابليت بافرينگ يا ظرفيت بافري زيادي نداشته باشد.
4. یکی از اهداف مهم در فرآيند سيلاژ، كوتاه كردن طول فرآيند است تا علوفه هر چه زودتر سيلو شود. بدين ترتيب میزان فعاليت تخميري در سیلاژ كمتر شده، در نتیجه فعاليت پروتئازهاي هيدروليز کننده پروتئین های خوراكي کاهش می یابد. این پروسه در نهایت باعث کاهش تبديل پروتئین های خوراکی به ازت غيرپروتئيني مي‌شود.
5. حتي‌ الامكان تمهيداتي صورت گيرد كه تبادل هوا با سيلاژ به حداقل برسد.

سیلاژ   سیلاژ   سیلاژ

سیلاژ   سیلاژ   سیلاژ
 

 

بخش سوم : افزودني ‌هاي سيلاژ
انواع مختلفي از افزودني ‌ها در پروسه سيلاژ مورد استفاده قرار می گیرد كه مي‌توان به صورت كمي آن‌ها را به دو دسته زیر تقسیم کرد:
1. مواد محرك شامل قندها يا مواد داراي قند زياد مانند ملاس، تفاله چغندرقند و ...
2. مواد محافظت‌كننده شامل اسيدها و فرمالين ‌ها
مواد محرك، باعث رشد و توسعه باكتري ‌هاي اسيد لاكتيك مي‌شوند. با افزودن اين مواد به سیلاژ، سيلو روند تخمیر لاكتيك را در پیش می گیرد. از مهمترين مواد محرك در سيلاژها، مي‌توان به ملاس اشاره كرد كه با داشتن 700 گرم كربوهيدرات محلول در يك كيلوگرم، باعث توليد اسيد لاكتيك بيشتر، كاهش سطح آمونياك در سيلاژ و افت PH می شود.
مكانيسم مواد ممانعت‌كننده، متفاوت از مواد محرك است. اين مواد، از رشد باكتري‌ ها جلوگيري كرده و از رشد بيش از حد باكتري‌ هاي تولید کننده مواد اسيد لاكتيك می کاهند تا در نهایت در نقطه معيني، مثلاً در حدود PH=4 ثابت نگه داشته شود. از ابتدايي ‌ترين روش های افزودن مواد ممانعت‌كننده به سيلاژ، مي‌توان به روش A-I-V اشاره كرد. در اين روش، 1 ليتر اسيد غليظ را با 11 ليتر آب مخلوط كرده و به ازاي هر 100 كيلوگرم سيلاژ، 8 كيلوگرم از اين مايع استفاده مي‌كنيم.
ماده ‌اي كه توانست به سرعت جاي ماده قبلي را بگیرد، اسيد فرميك بود. مهم‌ترين مزيت اسید فرمیک نسبت به اين اسيد غلیظ استفاده شده در روش A-I-V، خورندگي كمتر بود. اين دو ماده را مردم كشورهاي اسكانديناوي در گذشته به مقدار زياد استفاده مي‌كردند.
ماده بعدي كه به صورت افزودني به سيلاژ اضافه مي‌شود، فرمالين است. اين ماده به شكل محلول %40 در آب مصرف شده و يا اينكه مخلوط با اسيد سولفوريك يا اسيد فرميك به مصرف مي‌رسد. مكانيزم عمل فرمالين به اين صورت است كه با پروتئين ماده تركيب شده و از هيدروليز آن توسط آنزيم‌هاي باكتريايي و گياهي موجود در شكمبه يا سيلو، جلوگيري مي‌كند. اين پروتئين ‌ها پس از رسيدن به شيردان تحت شرايط اسيدي آنجا آزاد شده و در روده كوچك مورد هضم قرار مي‌گيرند. مقدار مصرف فرمالين بايد حداكثر 50 گرم فرمالدهيد به ازاي هر كيلوگرم پروتئين موجود در ماده سيلويي باشد.
پاره ‌اي ديگر از مواد به خاطر جبران كمبود مواد مغذي سيلاژ به آن اضافه مي‌شوند كه شايد بايد در دسته سوم قرار گيرند. به عنوان مثال مي‌توان به اوره اشاره كرد كه براي كمبود پروتئين و مواد ازته سيلاژ به آن اضافه مي‌شود. به صورت كلي، مقدار پروتئين خام تمام اعضای خانواده گلومينه ‌ها با بلوغ گياه، كاهش می یابد. استفاده از اوره هنگامی مناسب است كه مقدار ماده خشك علف مورد نياز براي سیلاژ، زياد بوده و به اصطلاح سيلاژ خشك باشد.
سيلاژهاي دارای ماده خشك فراوان، قادر به انجام تخمير مناسبي نيستند. در این مواقع اوره را به اين منظور به اين سيلاژها اضافه مي‌كنند كه انجام نشدن تخمير و توليد پروتئين ميكروبي را در شكمبه جبران كند.
مقدار مجاز اوره براي جبران كمبود مواد ازته سيلاژ، حداكثر 5/0 درصد از كل وزن سيلاژ است. اوره را مي‌توان در زمان خرد كردن ذرت براي سيلو كردن به آن افزود. اوره مي‌تواند به شكل خالص موسوم به اوره كشاورزي و يا اوره مخلوط با فسفات‌ ها و اسيدهاي آلي باشد، كه نوع دوم براي مصرف ارجحيت دارد. هم‌ چنين بايد به راندمان افزودن اوره به سيلاژ هم توجه كرد، افزودن 5/0 درصد اوره، سبب افزايش 50 درصدی در ارزش پروتئين سيلاژ ذرت مي‌شود و می تواند پروتئين خام سیلاژ را از 28 گرم به 42 گرم در هر كيلوگرم علوفه ذرت برساند.
در مورد افزودن اوره به سيلاژ، بايد به چند نکته توجه كرد:
1. اوره بايد در قسمت‌هاي مختلف سيلو به صورت يكنواخت پخش شود. بهتر است نخست، اوره را در آب حل کرده و سپس به وسيله دستگاه سم‌ پاش بر روي سيلاژ اسپری کرد. اگر اوره به خوبي بر روي سيلاژ پخش نشود، امكان فعالیت باكتري ‌هاي دسته كلستريديوم افزایش می یابد. اين باكتري‌ها، باعث توليد اسيد بوتيريك در سيلاژ مي‌شوند و در ضمن مواد سمي از دسته آمين ‌ها، توليد مي‌كنند.
2. در صورت اضافه كردن اوره به سيلاژ، بايد از افزودن اوره به كنسانتره اجتناب كرد. در صورت زياد بودن مقدار اوره، احتمال مسموميت با اوره وجود دارد.
3. اوره بايد به سيلاژهايي اضافه گردد كه داراي حداقل %35 ماده خشك باشند. در صورت پایین بودن ماده خشك سیلاژ، اوره هدر رفته و افزودن آن سودي ندارد و حتي مي‌تواند اشتهاي دام را نيز كاهش دهد.
نوع ديگر افزودني‌ها به سيلاژ، مي‌تواند ملاس باشد كه اضافه كردن آن به جيره، نه‌تنها باعث افزايش FME جيره مي‌شود، بلكه مزه ترش سيلاژ را هم تا حدي از بين مي‌برد و آن را خوش‌خوراك‌تر مي‌كند.
 

 

بخش چهارم : اتلاف مواد مغذي در فرآیند سيلاژ
به صورت كلي، اتلاف مواد مغذي در سيلاژ به چند صورت رخ مي‌دهد:
1. اتلاف در مزرعه
در اين مورد بايد گفت كه اتلاف 2-1 درصدی كه تا 24 ساعت اوليه پس از برداشت گياه بر اثر پلاسيدن صورت مي‌گيرد، امري طبيعي است اما اگر اين مدت به بيش از 48 ساعت برسد، اتلاف بيشتري صورت مي‌گيرد. سیلاژگزارش‌ هايي مبني بر اتلاف 6 درصدی ماده خشك پس از 5 روز و حتي 10 درصدی پس از 8 روز وجود دارد. مواد مغذي كه در اين حالت از سيلاژ از دست مي‌روند، شامل كربوهيدرات ‌هاي محلول و پروتئين‌ هاي هيدروليز شونده به آمينواسيد است.

2. اتلاف تخميري
از اين نوع اتلاف مي‌توان به تخمير نوع كلستريديومي اشاره كرد كه منجر به ايجاد گازهاي دي ‌اكسيد كربن، هيدروژن و آمونياك مي‌شود. اين اتلاف نسبت به اتلافي كه بر اثر فعاليت باكتري ‌هاي مولد اسيدلاكتيك انجام مي‌گردد، بيشتر است ولي از 5 درصد فراتر نمي‌رود.

3. اتلاف بر اثر خروج بي ‌رويه مواد از سيلاژ
در اين بخش اتلاف به صورت مايع بوده كه اين مايعات خروجي حاوي مواد مغذي است. مقدار اين مايع بستگي به رطوبت اوليه سيلاژ دارد، همچنين اگر روي سيلو پوشيده شده نباشد و باران ببارد، اين مواد محلول بيشتر هم خواهد شد. بايد توجه كرد كه اين مايع حاوي قندها، تركيبات ازته محلول، مواد مغذي و اسيدهاي حاصل از تخمير است كه همگي با ارزش بوده و بايد از اتلاف اين مواد به شدت جلوگيري كرد.

 

   

قطعا یکی از توانایی های لازم هر دانشجو، قدرت بیان و توانایی ارائه مطالب است. توانایی صحبت کردن، ارائه مطالب علمی، مدیریت بحث و خلاصه اثبات حضور در یک جمع دوستانه و علمی توانایی های مادرزادی نیستند که افراد بزرگ از شکم مادرشان با خودشون آورده باشند. این توانایی فقط و فقط با تمرین و تکرار بدست می آیند، تقویت می شوند و خیلی زودتر از آنچه که فکر کنیم ما را به عنوان مهره ای پر رنگ در گروه و کلاس نشان می دهند.

با این دیدگاه از این پس سعی خواهم کرد اسلایدهایی را که در کلاس ارائه داده ام، در کنار مطالب قرار دهم تا دوستان بتوانند به راحتی خود را برای یک کنفرانس آماده کنند. اسلایدها به صورت لایه باز هستند و شما می توانید هر گونه تغییراتی را در آن اعمال کنید، پس برای یک کنفرانس فقط کافیست مطلب بالا را به دقت بخوانید، اسلایدها را دانلود کنید، چند بار تمرین کنید و در پایان یک کنفرانس عالی داشته باشید. وت پارس برای شما آرزو بهترین ها را دارد.

 

احسان مرات

نویسنده و طراح اسلاید : احسان مرات

نظرات

مهرداد در تاریخ 21 خرداد 1395
سلام جناب دکتر.من برای تغذیه گوساله های پرواری میخوام سیلوی ذرت احداث کنم .ولی نی دونم چه موادی رو با چه درصدی با علوفه ذرت مخلوط کنم .اگر راهنمایی بفرمایید ممنون می شوم .باتشکر مهندس مهردادآجری09144262607
نظرتان را بنویسید توجه: نظرات قبل از انتشار توسط مدیریت تائید خواهند شد.

Secure image